फोटो बुलेटिन जुलै २०२६

“हा एक महिना खरंच काही बदल घडवू शकेल का?” आणि “हे प्रशिक्षण आपल्या कामात कसं उपयोगी पडेल?” अशा शंका त्यांच्या मनात होत्या. मात्र, या प्रवासाची सुरुवातच अशा विचाराने झाली की, आपण काय शिकवणार यापेक्षा या अनुभवातून प्रत्येक व्यक्ती कशी घडेल, हे अधिक महत्त्वाचं आहे. याच विचारातून संपूर्ण इन्स्टिट्यूटची रचना करण्यात आली.

या वर्षीचा इन्स्टिट्यूट चार महत्त्वाच्या मूल्यांवर उभा होता—ध्येय (Vision), धैर्य (Courage), आत्मचिंतन (Reflection) आणि नाती (Relationships). ही मूल्ये केवळ संकल्पना राहिली नाहीत, तर प्रत्येक सेशन, कृती आणि संवादातून अनुभवायला मिळाली. Guided Sessions, Reflection Space आणि Self-Study Space यामुळे शिकणं हा केवळ माहिती मिळवण्याचा भाग न राहता एक अनुभव बनला. प्रत्येकाला स्वतःला समजून घेण्याची, मनमोकळेपणाने व्यक्त होण्याची आणि स्वतःच्या क्षमतांचा शोध घेण्याची संधी मिळाली.

या संपूर्ण प्रवासामागे अनेक महिन्यांची तयारी होती. Session Design, Activities, Content, Energizers, Songs आणि Facilitation यांचे बारकाईने नियोजन करण्यात आले होते. प्रत्येक सेशनचा सराव करून फेलोजना आत्मविश्वासाने मुलांसमोर उभं राहण्यासाठी तयार करण्यात आलं. Pre-Primary आणि Primary मुलांसोबत घेतलेल्या सराव सत्रांमधून फेलोजना प्रत्यक्ष शिकवण्याचा अनुभव मिळाला. लहान मुलांशी संवाद साधणे, शिकण्यासाठी आनंददायी वातावरण तयार करणे आणि प्रत्येक मुलापर्यंत संवेदनशीलतेने पोहोचणे याचे महत्त्व त्यांना अनुभवातून समजले.

अनेक मुलांसाठी नागपूर हा नवीन अनुभव होता. त्यामुळे शिकणं फक्त वर्गापुरतं मर्यादित न ठेवता त्यांना अंबाझरी तलाव, Reading Keeda Library आणि इतर ठिकाणी नेण्यात आले. या भेटींमधून त्यांनी नवीन जागा, नवीन लोक आणि नवीन कल्पना अनुभवायला मिळाल्या. या संपूर्ण प्रक्रियेत त्यांचा सहभाग, उत्साह आणि सर्जनशीलता पाहण्यासारखी होती. या अनुभवांनी त्यांच्या विचारांना नवी दिशा दिली आणि स्वतःकडे पाहण्याचा वेगळा दृष्टिकोन निर्माण केला.

महिन्याच्या शेवटी जेव्हा आम्ही पहिल्या दिवसाकडे वळून पाहिलं, तेव्हा जाणवलं की सुरुवातीचे प्रश्न आता प्रत्येकाच्या बदललेल्या व्यक्तिमत्त्वातून उत्तर देत होते. संकोच करणारे फेलोज आता आत्मविश्वासाने बोलत होते आणि स्वतःच्या समुदायात बदल घडवण्याची स्वप्नं पाहत होते. हा इन्स्टिट्यूट फक्त एका महिन्याचं प्रशिक्षण नव्हतं, तर स्वप्नांना दिशा देणारा, धैर्य वाढवणारा आणि बदलाची सुरुवात करणारा एक अविस्मरणीय प्रवास होता.

यापूर्वी रियाजघर बेड्यावरील झोपडीमध्ये भरायचे, मात्र यावेळी ते एका पालकांच्या घरी आयोजित करण्यात आले होते. त्यामुळे वातावरण अधिक घरगुती, सुरक्षित आणि मुलांसाठी अनुकूल झाले होते. रियाजघर म्हणजे वेगवेगळ्या वयोगटातील मुलांना एकत्र आणून त्यांचे शिक्षण, अनुभव आणि व्यक्तिमत्त्व विकास घडवून आणणारे एक आनंददायी शिक्षणकेंद्र होते.

रियाजघरमध्ये मुलांसाठी इंग्रजी, मराठी, हिंदी आणि गणिताचे वर्ग घेतले जात होते. त्यासोबतच पुस्तक वाचन, खेळ, विविध उपक्रम, Exposure Visit आणि External Visit यांच्यामधून मुलांना नवीन अनुभव देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. काही मुले नियमित शाळेत जात असल्यामुळे त्यांना अभ्यासाची माहिती होती, पण वर्गाबाहेरील अनुभव आणि विविध क्षेत्रांची ओळख कमी होती. त्यामुळे Exposure Visit हा रियाजघरचा एक महत्त्वाचा भाग ठरला. या भेटींमधून मुलांनी नवीन जागा, नवीन व्यक्ती आणि नवीन कल्पना अनुभवत स्वतःच्या विचारांना एक नवी दिशा दिली.

रियाजघरची सुरुवात दररोज सायंकाळी ५ वाजता होत असे. सुरुवातीला Literacy Hour घेतला जायचा, त्यानंतर जेवणाची सुट्टी आणि मग Adventure Hour अशा पद्धतीने दिवसाचे नियोजन केले होते. प्रत्येक दिवशी वेगवेगळ्या विषयांवर भर दिला जात असे. इंग्रजी, गणित आणि भाषेचे शिक्षण देताना विविध खेळ, कृती आणि उपक्रमांचा वापर केला जात होता. रियाजघरचे नियोजन करताना Learning Objectives, मुलांसाठी योग्य Exposure Visits आणि Adventure Hour मधील उपक्रम यावर सतत विचार आणि चर्चा करण्यात आली. त्यामुळे शिकण्याची प्रक्रिया अधिक आनंददायी आणि परिणामकारक झाली.

रियाजघरमध्ये अनु, वीरा, अथा आणि निरव अशी चार मुले सहभागी होती. संख्या कमी असल्यामुळे प्रत्येक मुलाकडे वैयक्तिक लक्ष देता आले आणि त्यांच्या गरजेनुसार शिकवता आले. प्रार्थनेनंतर घेतल्या जाणाऱ्या विविध अॅक्टिव्हिटीज हा मुलांचा सर्वात आवडता भाग होता. External Visit मध्ये मुलांना वेगवेगळ्या क्षेत्रातील व्यक्तींशी संवाद साधण्याची संधी मिळाली. गिटार वाजवणाऱ्या दादांनी संगीताची ओळख करून दिली, चित्रकला करणाऱ्या ताईंनी चित्रकलेचे मार्गदर्शन केले आणि शिक्षकांनी क्राफ्टच्या माध्यमातून मुलांच्या सर्जनशीलतेला चालना दिली. या अनुभवांमधून मुलांनी नवीन कौशल्ये शिकली आणि स्वतःच्या कल्पनांना वाव दिला.

या संपूर्ण प्रवासात मुलांमध्ये अनेक सकारात्मक बदल पाहायला मिळाले. कधी कधी त्यांच्यात भांडणे व्हायची, ते रडायचेही, पण काही वेळाने ते एकमेकांची माफी मागून पुन्हा एकत्र खेळायला लागायचे. त्यांच्या मैत्रीत आणि वागण्यात झालेला हा बदल खूप आनंद देणारा होता. प्रत्येक दिवसाच्या शेवटी Reflection आणि Closing Space घेतल्यामुळे मुलांना दिवसभरातील अनुभवांवर विचार करण्याची संधी मिळाली. समारोपाच्या दिवशी मुलांनी मनमोकळेपणाने आपले अनुभव सांगितले. त्यांना अॅक्टिव्हिटीज, शिकवण्याची पद्धत आणि नवीन अनुभव खूप आवडले असल्याचे त्यांनी सांगितले. आजही मुलांची इच्छा आहे की सुट्टीच्या दिवशी पुन्हा रियाजघर सुरू व्हावे. भविष्यात पुन्हा अधिक आनंद, शिकणे आणि सुंदर आठवणींसह रियाजघर सुरू करण्याचा माझा प्रयत्न असेल.

मात्र, चांगलं शिक्षण म्हणजे केवळ नोकरी मिळवणे नाही, तर स्वतःच्या आयुष्याला योग्य दिशा देणे, आत्मविश्वास वाढवणे आणि नवीन संधी निर्माण करणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. स्थलांतरित जीवनशैलीमुळे शिक्षणाची सातत्यपूर्ण वाटचाल अनेकदा कठीण होत असली, तरी मुलांच्या शिक्षणाबद्दलची इच्छा आता पालकांमध्ये निर्माण होत आहे.

काही काळापूर्वी विजयने शाळा सोडून JCB, ट्रॅक्टर आणि इतर वाहनं चालवायला शिकण्यास सुरुवात केली. जिथे काम सुरू असेल तिथे जाऊन तो बारकाईने निरीक्षण करायचा आणि काही दिवसांतच नवीन काम शिकून घ्यायचा. त्याच्या या कौशल्याचं घरच्यांना कौतुक वाटत होतं, पण मनात एक प्रश्न कायम होता — “विजयच्या शिक्षणाचं काय?” हळूहळू विजयसोबत त्याचे लहान भाऊ आणि इतर काही मुलंही शिक्षणापासून दूर जाऊ लागली.

दरम्यान, भरवाड समाजातील एका मुलाने निवासी शाळेत राहून दहावीमध्ये चांगले गुण मिळवले. त्याचा परिणाम असा झाला की, काही पालकांनी आपल्या मुलांनाही शिक्षणासाठी निवासी शाळेत पाठवण्याचा निर्णय घेतला. मात्र, शिक्षणापासून बराच काळ दूर राहिल्यामुळे मुलांना वयानुसार अपेक्षित शैक्षणिक पातळी गाठता आली नव्हती आणि सुरुवातीला त्यांचा प्रवेश नाकारण्यात आला. ही गोष्ट माझ्यापर्यंत आल्यानंतर मी शाळेतील शिक्षकांशी चर्चा केली आणि त्यांना सांगितले की, “ही मुलं शिक्षणापासून दूर गेली आहेत, पण त्यांना पुन्हा शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याची संधी मिळाली पाहिजे. योग्य वातावरण मिळालं तर ही मुलं नक्की पुढे जाऊ शकतात.”

यानंतर जवळपास महिनाभर शाळेशी सतत संवाद सुरू होता. अखेर तो आनंदाचा क्षण आला, जेव्हा शाळेतून फोन आला — “जर मुलांना खरंच शिकायचं असेल, तर आम्ही त्यांना एक संधी देतो.” पालकांनीही उत्साहाने पुढाकार घेत मुलांसाठी आवश्यक शैक्षणिक साहित्याची तयारी केली. आणि आज विजय, महेश आणि राहुल या तिघांचा निवासी शाळेत प्रवेश झाला.

विजय आणि राहुल यांना निवासी शाळेत सोडण्याचा क्षण खूप भावूक करणारा होता. नवीन आयुष्याची सुरुवात करताना त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू होते. काही क्षण ते आपल्या घरापासून, कुटुंबापासून दूर जाण्याच्या भावनेने भारावून गेले. पण थोड्याच वेळात त्यांनी स्वतःला सावरलं आणि नव्या स्वप्नांसह पुढे जाण्याचं धैर्य दाखवलं. आजचा दिवस फक्त तीन मुलांच्या प्रवेशाचा नव्हता, तर भरवाड समाजातील शिक्षणाच्या प्रवासातील एका नवीन आशेची सुरुवात होती.

विशेषतः संस्थेची Recruitment Process, नवीन Fellows ची निवड प्रक्रिया, Interview कसे घेतले जातात, उमेदवारांचे निरीक्षण कसे केले जाते आणि अंतिम निवड कशी केली जाते, हे जवळून अनुभवता आले. या संपूर्ण प्रक्रियेत सहभागी झाल्यामुळे संस्थेचे काम अधिक चांगल्या प्रकारे समजले आणि हा अनुभव माझ्यासाठी खूप महत्त्वाचा व शिकण्यासारखा ठरला.

इन्स्टिट्यूटदरम्यान अनेक महत्त्वाच्या Sessions मध्ये सहभागी होण्याची संधी मिळाली, तसेच काही Sessions घेण्याची जबाबदारीही मिळाली. Session चे नियोजन कसे करायचे, उद्दिष्टे स्पष्ट कशी ठेवायची, सहभागी व्यक्तींना प्रभावीपणे कसे जोडून ठेवायचे आणि विषय सोप्या पद्धतीने कसा समजावून सांगायचा, या अनेक गोष्टी शिकायला मिळाल्या. त्याचबरोबर इतर Facilitators चे Observation करून त्यांच्या चांगल्या पद्धती समजून घेणे आणि त्यातून स्वतःमध्ये सुधारणा करणे, हा देखील या प्रवासातील महत्त्वाचा भाग होता. या अनुभवामुळे माझ्या संवाद कौशल्यात, नियोजन क्षमतेत आणि नेतृत्व गुणांमध्ये सकारात्मक बदल जाणवला.

इन्स्टिट्यूटमधील बेड्यावर घालवलेले दोन दिवस माझ्यासाठी विशेष आठवणीत राहणारे ठरले. मागील वर्षी आम्ही Fellow म्हणून इन्स्टिट्यूटमध्ये सहभागी झालो होतो आणि त्यावेळी आमचे Class Observation करण्यात आले होते. मात्र, यावर्षी आमची भूमिका बदलली होती. यावेळी आम्हाला नवीन Fellows चे Class Observation करण्याची संधी मिळाली. त्यांच्या अध्यापनाचे निरीक्षण करून त्यांना योग्य Feedback देणे हा माझ्यासाठी एक नवीन आणि समृद्ध करणारा अनुभव होता. या प्रक्रियेतून निरीक्षण करण्याची आणि इतरांना पुढे जाण्यासाठी मदत करण्याची क्षमता विकसित झाली.

याशिवाय नवीन Fellows ना बेड्यावर घेऊन जाणे, त्यांच्या राहण्याची, जेवणाची आणि इतर व्यवस्थेची जबाबदारी सांभाळणे, त्यांना समुदायाची ओळख करून देणे आणि संपूर्ण अनुभवात त्यांना सहज सहभागी करून घेणे हीदेखील आमच्यासाठी नवीन जबाबदारी होती. ही जबाबदारी पार पाडताना नेतृत्व, समन्वय आणि टीमवर्क यांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. नवीन Fellows सोबत काम करताना त्यांना समुदायाशी जोडले जाताना पाहणे आणि त्यांचा आत्मविश्वास वाढताना अनुभवणे खूप समाधान देणारे होते.

एकूणच, हा इन्स्टिट्यूटचा प्रवास माझ्यासाठी केवळ शिकण्याचा अनुभव नव्हता, तर स्वतःमध्ये नेतृत्वाची जाणीव निर्माण करणारा प्रवास होता. बेड्यावर राहून नवीन Fellows ना समुदाय, स्थानिक संस्कृती आणि ग्रामीण वास्तव समजून घेण्याची संधी मिळाली. या संपूर्ण प्रक्रियेमुळे माझ्या वैयक्तिक आणि व्यावसायिक विकासाला मोठी चालना मिळाली. नियोजन, संवाद, निरीक्षण, समन्वय आणि जबाबदारी या सर्व कौशल्यांमध्ये माझी प्रगती झाली असून, या अनुभवातून मिळालेले शिक्षण पुढील काळात अधिक प्रभावीपणे काम करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरेल.