1. परिचय

जीवनपरिपूर्ती आणि लवचिकता चौकट ही व्यक्तीला स्वतःच्या जीवनाचे चिंतनपूर्वक मूल्यमापन आणि विकास करण्यासाठी तयार केलेली चौकट आहे.

या चौकटीच्या मदतीने व्यक्तीला:

सध्याचे जीवन किती परिपूर्ण, अर्थपूर्ण आणि सुरक्षित वाटते हे समजते;
अनिश्चितता किंवा संकटाच्या परिस्थितीत स्वतःला असुरक्षित बनवणारे घटक ओळखता येतात;
बदलत्या आणि संसाधन-मर्यादित परिस्थितीत अर्थपूर्ण जीवन जगण्यासाठी आवश्यक क्षमता ओळखता येतात;
कोणत्या गोष्टी सुधारायच्या, टिकवून ठेवायच्या किंवा बदलाव्या याबद्दल जाणीवपूर्वक निर्णय घेता येतात.

या चौकटीचे दोन परस्परपूरक घटक आहेत:

घटक	मुख्य प्रश्न	काय मोजले जाते
जीवनपरिपूर्ती आणि लवचिकता निर्देशांक — एफआरआय	सध्या माझे जीवन किती परिपूर्ण आणि तग धरण्यास सक्षम आहे?	वर्तमान जीवनस्थिती, गरजांची पूर्तता, अनिश्चिततेत स्पष्टपणे विचार करण्याची क्षमता आणि मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी उपलब्ध असलेल्या साधनांची खात्री
जीवनपरिपूर्ती आणि लवचिकता घडवणाऱ्या क्षमता — एफआरसी	माझे जीवन परिपूर्ण आणि तग धरण्यास सक्षम बनवण्यासाठी माझ्यात कोणत्या क्षमता आवश्यक आहेत?	विचार करणे, निर्णय घेणे, शिकणे, कृती करणे आणि नाती निर्माण करणे यांसंबंधीच्या क्षमता

त्यामुळे एफआरआय हे मुख्यतः वर्तमान स्थिती आणि परिणामांचे मूल्यमापन आहे, तर एफआरसी हे त्या स्थितीवर प्रभाव टाकणाऱ्या क्षमतांचे आणि विकासाचे मूल्यमापन आहे.

2. एफआरआय आणि एफआरसी यांचा परस्परसंबंध

एफआरआय आणि एफआरसी यांना दोन स्वतंत्र गुण किंवा दोन वेगवेगळ्या चाचण्या म्हणून पाहू नये. ते एकाच जीवनव्यवस्थेच्या दोन वेगळ्या बाजू स्पष्ट करतात.

2.1 एफआरआय वर्तमान स्थिती दाखवते

एफआरआय खालील प्रश्नांद्वारे व्यक्तीच्या सध्याच्या जीवनस्थितीचे चित्र उभे करते:

व्यक्तीच्या मूलभूत गरजा पूर्ण होत आहेत का?
तिला घरात, कामाच्या ठिकाणी आणि समाजात सुरक्षित वाटते का?
तिला प्रेम, आपलेपणा आणि स्वीकार मिळतो का?
तिला स्वतःबद्दल अभिमान आणि सन्मान वाटतो का?
ती स्वतःच्या आवडी, क्षमता आणि अर्थपूर्ण ध्येयांकडे वाटचाल करत आहे का?
अनिश्चित परिस्थितीत ती स्पष्टपणे विचार करू शकते का?
सध्याचे काम किंवा नोकरी गेल्यास तिला दुसरे उपजीविकेचे पर्याय दिसतात का?
काही काळ उत्पन्न न मिळाल्यास तिच्याकडे बचत, नातेसंबंध किंवा इतर आधार आहेत का?

एफआरआय मधील स्थिती तुलनेने लवकर बदलू शकते. उदाहरणार्थ:

नोकरी जाणे;
आजारपण;
कौटुंबिक संघर्ष;
आर्थिक मदत मिळणे;
अर्थपूर्ण काम मिळणे;
बचत तयार होणे; किंवा
आधार देणारे नातेसंबंध मजबूत होणे.

2.2 एफआरसी वर्तमान आणि भविष्यातील स्थितीवर प्रभाव टाकणाऱ्या क्षमता दाखवते

एफआरसी व्यक्तीमध्ये खालील क्षमता कितपत विकसित झाल्या आहेत हे पाहते:

चांगल्या जीवनाबद्दल समाजाकडून मिळालेल्या गृहितकांवर प्रश्न विचारणे;
तात्कालिक आणि दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करून निर्णय घेणे;
स्वतःच्या गरजा आणि त्यातील तडजोडी समजून घेणे;
उपजीविकेचे वेगवेगळे पर्याय कल्पना करणे;
स्वतःची कौशल्ये नव्या क्षेत्रात वापरणे;
उपयुक्त आणि आधार देणारे नातेसंबंध निर्माण करणे;
मर्यादित संसाधनांमध्ये कल्पकतेने कृती करणे;
यशाची खात्री नसतानाही शिकणे आणि प्रयोग करणे.

या क्षमता अनिश्चितता पूर्णपणे दूर करत नाहीत. मात्र त्या व्यक्तीची अनिश्चिततेचा अंदाज घेण्याची, तिला सामोरे जाण्याची आणि अडचणीनंतर पुन्हा उभे राहण्याची क्षमता वाढवतात.

2.3 हा संबंध एकास-एक नसून अनेकास-अनेक आहे

एका एफआरसी क्षमतेचा अनेक एफआरआय निर्देशांकांवर परिणाम होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे, एफआरआय मधील एका अडचणीवर काम करण्यासाठी अनेक क्षमता आणि प्रत्यक्ष संसाधने आवश्यक असू शकतात.

एफआरआय क्षेत्र	संबंधित एफआरसी क्षमता
मूलभूत आणि सुरक्षिततेच्या गरजा	गरजा व सुरक्षिततेची समज; संसाधनशीलता; कौशल्यांवरील विश्वास; आधारव्यवस्था
प्रेम आणि आपलेपणा	संपर्क आणि विविध अनुभव; आधारव्यवस्था; नात्यांमधील स्वायत्तता
आत्मसन्मान	जीवनदृष्टी; वाढीची मानसिकता; कौशल्यांवरील विश्वास; आधार देणारे नातेसंबंध
आत्मविकास	जीवनदृष्टी; दीर्घकालीन निर्णयक्षमता; शिकण्याची लवचिकता; प्रयोगशीलता
अनिश्चिततेत स्पष्ट विचार	वाढीची मानसिकता; दीर्घकालीन विचार; प्राधान्यांची समज; मर्यादांमध्ये कृती करण्याची क्षमता
उपजीविकेचे पर्याय	उद्यमशील दृष्टिकोन; हस्तांतरणीय कौशल्ये; संपर्क आणि अनुभव
बचत आणि पर्यायी आधार	सुरक्षिततेची समज; संसाधनशीलता; परस्पर आधाराची नाती

हा संबंध सरळ आणि निश्चित कारण-परिणामाचा नाही.

उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीकडे मजबूत क्षमता असल्या तरी बेरोजगारी, भेदभाव, आजारपण किंवा तीव्र गरिबी यांची भरपाई त्या क्षमता नेहमीच करू शकत नाहीत.

दुसरीकडे, एखाद्या व्यक्तीला सध्या अनुकूल परिस्थितीमुळे उच्च एफआरआय गुण मिळू शकतात; परंतु भविष्यातील संकटाला सामोरे जाण्यासाठी तिच्या क्षमता मर्यादित असू शकतात.

त्यामुळे:

कमी एफआरआय साठी व्यक्तीला दोष देऊ नये;
एफआरसी गुणांना व्यक्तीच्या मूल्याचे मोजमाप समजू नये;
व्यक्तीची परिस्थिती, सामाजिक वास्तव आणि उपलब्ध संधी यांचा विचार करावा.

3. ही चौकट परिपूर्ण आणि तग धरण्यास सक्षम जीवनासाठी कशी मदत करते

ही चौकट मूल्यमापन — चिंतन — कृती — पुनर्मूल्यमापन अशा सतत चालणाऱ्या प्रक्रियेसाठी वापरता येते.

पायरी 1: वर्तमान जीवनस्थिती समजून घेणे

एफआरआय व्यक्तीच्या जीवनाचे एक तपशीलवार चित्र तयार करते.

“माझे जीवन चांगले आहे” किंवा “मी अडचणीत आहे” अशा सर्वसाधारण उत्तरांऐवजी ही चौकट वेगवेगळे पैलू स्पष्ट करते.

उदाहरणार्थ, मूल्यमापनातून असे दिसू शकते की:

मूलभूत गरजा पूर्ण आहेत, पण आपलेपणा आणि अर्थपूर्णता कमी आहे;
काम समाधानकारक आहे, पण नोकरी गेल्यास मूलभूत गरजा लगेच धोक्यात येतील;
उपजीविकेचे अनेक पर्याय आहेत, पण चिंता स्पष्ट विचार करू देत नाही;
कुटुंबाचा मजबूत आधार आहे, पण व्यक्तीला स्वतःच्या कौशल्यांची स्पष्ट जाणीव नाही.

पायरी 2: मूळ अडथळा ओळखणे

एफआरसी मूल्यमापन एफआरआय मधील अडचणीमागील वेगवेगळी कारणे ओळखण्यास मदत करते.

समजा एखाद्या व्यक्तीला सध्याच्या नोकरीव्यतिरिक्त दुसरा पर्याय दिसत नाही. यामागील कारणे वेगवेगळी असू शकतात:

इतर प्रकारच्या कामांची माहिती किंवा अनुभव नसणे;
स्वतःची हस्तांतरणीय कौशल्ये ओळखता न येणे;
फक्त पगाराची नोकरीच वैध किंवा सन्मानजनक काम आहे असे मानणे;
माहिती किंवा ओळख करून देणारे संपर्क नसणे;
यशाची खात्री नसताना प्रयोग करण्याची भीती;
प्रत्यक्षातच उपलब्ध संधींची कमतरता.

या प्रत्येक कारणासाठी वेगवेगळी कृती आवश्यक असेल.

“आत्मविश्वास वाढवा” असा सर्वसाधारण सल्ला पुरेसा ठरणार नाही.

पायरी 3: विकासाचे प्राधान्य ठरवणे

व्यक्ती स्वतःसाठी सर्वाधिक उपयोगी ठरणाऱ्या एक किंवा दोन क्षमतांची निवड करू शकते.

उदाहरणार्थ:

वेगळ्या व्यवसायांमध्ये काम करणाऱ्या लोकांना भेटणे;
स्वतःच्या कौशल्यांची यादी तयार करणे;
छोटा उत्पन्ननिर्मिती प्रयोग करणे;
आकस्मिक गरजांसाठी बचत तयार करणे;
निर्णय घेण्याची संरचित प्रक्रिया वापरणे;
कुटुंबाच्या अपेक्षांबद्दल प्रामाणिक संवाद करणे;
परस्पर आधार देणारी नाती मजबूत करणे;
प्रतिष्ठा, पगार आणि यश याबद्दलच्या गृहितकांचा पुनर्विचार करणे.

पायरी 4: प्रत्यक्ष जीवनात कृतीची चाचणी घेणे

एफआरसी क्षमता केवळ चर्चा किंवा माहितीमधून विकसित होत नाहीत. त्या प्रत्यक्ष निर्णय, नाती, प्रयोग आणि चिंतन यांमधून विकसित होतात.

कृती:

प्रयत्न करता येण्याइतकी छोटी;
परिणाम समजण्याइतकी ठोस;
शिकण्याची संधी देणारी असावी.

उदाहरण:

“पुढील एका महिन्यात मी माझी सध्याची कौशल्ये वापरणाऱ्या तीन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील व्यक्तींशी बोलेन आणि स्वतः करून पाहता येईल असा एक छोटा प्रकल्प शोधेन.”

पायरी 5: पुनर्मूल्यमापन

एफआरआय आणि एफआरसी चे मूल्यमापन:

सहा महिन्यांनी;
वर्षातून एकदा; किंवा
जीवनातील मोठ्या बदलानंतर करता येईल.

प्रत्येक गुण सतत वाढलाच पाहिजे असे नाही.

उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती:

अयोग्य नोकरी सोडते;
पुढील शिक्षण सुरू करते;
अर्थपूर्ण ध्येयासाठी तात्पुरती आर्थिक असुरक्षितता स्वीकारते.

अशा वेळी काही काळ एफआरआय कमी होऊ शकतो. त्यामुळे गुणांचा अर्थ व्यक्तीच्या परिस्थिती आणि निर्णयांच्या संदर्भात समजून घ्यावा.

4. जीवनपरिपूर्ती आणि लवचिकता निर्देशांक — एफआरआय

एफआरआय चे दोन भाग आहेत.

4.1 भाग 1: जीवनपरिपूर्ती

जीवनपरिपूर्तीचे मूल्यमापन मॅस्लोच्या गरजांच्या श्रेणीचे रूपांतर करून तयार केले आहे.

यात पाच प्रमुख क्षेत्रे आहेत. प्रत्येक क्षेत्रामध्ये तीन प्रश्न आहेत. उत्तरांसाठी गरज अजिबात पूर्ण होत नाही ते गरज मोठ्या प्रमाणात पूर्ण होते अशी चार स्तरांची श्रेणी वापरली जाते.

अ. शारीरिक किंवा मूलभूत गरजा

या क्षेत्रामध्ये शरीराच्या मूलभूत गरजा नियमितपणे पूर्ण होतात का हे पाहिले जाते:

पुरेसे अन्न;
स्वच्छ पिण्याचे पाणी;
पुरेशी आणि आरामदायी झोप.

या क्षेत्रात कमी गुण आल्यास तातडीची मूलभूत अडचण असण्याची शक्यता आहे.

अशा वेळी केवळ व्यक्तीच्या क्षमता विकसित करणे पुरेसे नसू शकते. प्रत्यक्ष आर्थिक, आरोग्यविषयक किंवा सामाजिक मदत आवश्यक असू शकते.

ब. सुरक्षिततेच्या गरजा

या क्षेत्रात व्यक्ती:

घरात सुरक्षित वाटते का;
शाळा किंवा कामाच्या ठिकाणी सुरक्षित वाटते का;
निरोगी वाटते का;
गरज पडल्यास उपचार मिळवू शकते का

हे पाहिले जाते.

सुरक्षिततेमध्ये केवळ शारीरिक धोका नसणे नव्हे, तर आवश्यक आरोग्यसेवा आणि संरक्षण मिळण्याची खात्रीही समाविष्ट आहे.

क. प्रेम, नाती आणि आपलेपणा

या क्षेत्रामध्ये व्यक्ती:

वेळ घालवायला आवडणारे मित्र किंवा नातेवाईक आहेत का;
कुटुंब, शाळा किंवा कामाच्या ठिकाणी स्वतःला स्वीकारलेले आणि समाविष्ट वाटते का;
आनंद किंवा दुःख कोणाशी मोकळेपणाने बोलता येते का

हे पाहिले जाते.

फक्त अनेक लोकांची ओळख असणे पुरेसे नाही. त्या नात्यांमध्ये भावनिक उपलब्धता, स्वीकार आणि आपलेपणा असणे महत्त्वाचे आहे.

ड. आत्मसन्मान

या क्षेत्रात व्यक्ती:

स्वतः करत असलेल्या कामाबद्दल अभिमान वाटतो का;
इतरांकडून मान्यता किंवा कौतुक मिळते का;
नवीन गोष्टी शिकणे आणि करून पाहणे आवडते का

हे पाहिले जाते.

आत्मसन्मानामध्ये:

स्वतःबद्दलचा आदर;
स्वतःच्या क्षमतांची जाणीव;
समाज किंवा जवळच्या लोकांकडून मिळणारी मान्यता

या सर्वांचा समावेश आहे.

ई. आत्मविकास किंवा आत्मसिद्धी

या क्षेत्रात व्यक्ती:

स्वतःला आनंद देणाऱ्या आणि पुढे नेणाऱ्या गोष्टी करते का;
स्वतःच्या आवडीच्या विषयांबद्दल शिकते का;
स्वतःच्या सर्वोत्तम शक्य क्षमतेकडे वाटचाल करत आहे असे वाटते का

हे पाहिले जाते.

या क्षेत्राचा संबंध:

अर्थपूर्णता;
वैयक्तिक वाढ;
आवडी;
क्षमता;
जीवनातील दिशा

यांच्याशी आहे.

भाग 1 चे अर्थनिर्णयन

पाचही क्षेत्रांचे गुण एकत्र करून एकच एकूण गुण देण्यापेक्षा त्यांना स्वतंत्र जीवनस्थिती प्रोफाइल म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त आहे.

समान एकूण गुण असलेल्या दोन व्यक्तींची परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी असू शकते.

उदाहरणार्थ:

एका व्यक्तीच्या मूलभूत गरजा सुरक्षित असतील, पण नाती आणि अर्थपूर्णता कमी असेल;
दुसऱ्या व्यक्तीला मजबूत नाती आणि जीवनाचा उद्देश असेल, पण आर्थिक सुरक्षितता नसेल.

मॅस्लोची श्रेणी कठोर क्रम म्हणूनही वापरू नये.

लोक मूलभूत गरजा पूर्ण नसतानाही:

प्रेम;
प्रतिष्ठा;
सन्मान;
अर्थपूर्णता;
वैयक्तिक वाढ

यांचा शोध घेतात.

4.2 भाग 2: लवचिकता

या चौकटीमध्ये लवचिकता म्हणजे:

परिस्थिती अनिश्चित किंवा प्रतिकूल झाल्यावरही विचार करण्याची, कृती करण्याची आणि मूलभूत गरजांचे संरक्षण करण्याची क्षमता.

याचे दोन मुख्य घटक आहेत.

घटक 1: स्पष्टपणे विचार करण्याची क्षमता

या मूल्यमापनात वर्तमान किंवा भविष्यातील चिंतेचा व्यक्तीच्या दैनंदिन कामकाजावर किती परिणाम होतो हे पाहिले जाते.

चार स्तर साधारणपणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

चिंता इतकी जास्त आहे की दैनंदिन कामांवर लक्ष देता येत नाही किंवा कामे मागे पडतात;
अनेक प्रश्नांबद्दल सतत चिंता आणि भीती वाटते;
बहुतेक प्रश्नांवर उपाय दिसतात, पण काही प्रश्न अजूनही कठीण आणि चिंताजनक वाटतात;
वारंवार येणाऱ्या विचारांकडे शिकण्याची आणि जीवन अधिक खोलवर समजून घेण्याची संधी म्हणून पाहता येते आणि विचार केल्यानंतर उपाय शोधता येतील असा आत्मविश्वास असतो.

यासोबत व्यक्तीला अलीकडे कोणत्या गोष्टींबद्दल चिंता झाली याबद्दल खुला प्रश्न विचारला जातो.

यामुळे गुण व्यक्तीच्या प्रत्यक्ष अनुभवापासून वेगळा राहत नाही.

स्पष्टपणे विचार करणे म्हणजे कधीही चिंता न वाटणे नव्हे.

त्याचा अर्थ:

परिस्थितीकडे काही अंतर ठेवून पाहणे;
उपलब्ध पर्याय ओळखणे;
प्राधान्य ठरवणे;
जाणीवपूर्वक कृती करणे.

घटक 2: मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी साधनांची खात्री

साधनांची खात्री दोन प्रमुख मार्गांनी तपासली जाते.

अ. उपजीविकेची सातत्यपूर्ण उपलब्धता

सध्याचे काम किंवा नोकरी संपल्यास व्यक्तीला दुसरे वास्तववादी काम किंवा स्वयंरोजगाराचे पर्याय दिसतात का हे तपासले जाते.

यामध्ये:

दिसणाऱ्या पर्यायांची संख्या;
पर्यायांची गुणवत्ता;
व्यक्तीची कौशल्ये आणि ज्ञान;
वेतन, सुविधा किंवा कामाच्या परिस्थितीत कराव्या लागणाऱ्या तडजोडी;
नवीन काम मिळवण्यासाठी आवश्यक तयारी;
काम मिळवण्याची अपेक्षित प्रक्रिया

यांचा विचार केला जातो.

खुल्या प्रश्नांमधून व्यक्तीला:

पर्यायी कामांची नावे सांगावी लागतात;
स्वतःची संबंधित कौशल्ये ओळखावी लागतात;
त्या कामासाठी करावी लागणारी तयारी स्पष्ट करावी लागते.

ब. आर्थिक आणि सामाजिक आधार

काही काळ उत्पन्न मिळाले नाही तरी व्यक्तीच्या मूलभूत गरजा किती काळ सुरक्षित राहतील हे तपासले जाते.

संभाव्य आधार:

स्वतःची बचत;
कुटुंबाची मदत;
मित्रांची मदत;
मालमत्ता;
पर्यायी उत्पन्न;
खर्च कमी करण्याची क्षमता;
इतर विश्वसनीय व्यवस्था.

चार स्तर साधारणपणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

एक किंवा दोन महिने काम नसले तरी मूलभूत गरजा पूर्ण करणे कठीण होईल;
तीन ते चार महिने काहीतरी व्यवस्था करून निभावता येईल;
एक ते दोन वर्षे मूलभूत आणि सुरक्षिततेच्या गरजा पूर्ण होतील, परंतु आराम किंवा काही स्वप्नांबाबत तडजोड करावी लागेल;
आयुष्यभर मूलभूत आणि सुरक्षिततेच्या गरजांची काही प्रमाणात खात्री आहे, जरी आराम आणि आकांक्षा बदलाव्या लागू शकतात.

तग धरण्याच्या क्षमतेचा अर्थ लावणे

तग धरण्यास सक्षम व्यक्तीकडे कायमस्वरूपी नोकरी किंवा मोठी बचत असलीच पाहिजे असे नाही.

लवचिकता पुढील घटकांच्या एकत्रित परिणामातून तयार होऊ शकते:

अनेक उपयोगी कौशल्ये;
काही प्रमाणात बचत;
कमी अनिवार्य खर्च;
विश्वासार्ह आणि परस्पर आधार देणारी नाती;
उपजीविकेचे विविध पर्याय;
बदल स्वीकारण्याची तयारी;
अनिश्चिततेत विचार करण्याची क्षमता.

एका स्रोतावर अवलंबून राहण्यापेक्षा या संपूर्ण व्यवस्थेची विश्वासार्हता तपासणे महत्त्वाचे आहे.

5. जीवनपरिपूर्ती आणि लवचिकता घडवणाऱ्या क्षमता — एफआरसी

एफआरसी मध्ये आठ प्रमुख क्षमता आहेत. त्या चार विस्तृत गटांमध्ये मांडल्या आहेत.

प्रत्येक क्षमतेसाठी पाच स्तरांची वर्तनाधारित श्रेणी वापरली जाते.

स्तर 1 म्हणजे क्षमता क्वचित किंवा अत्यंत मर्यादित स्वरूपात दिसते;
स्तर 5 म्हणजे क्षमता सातत्याने, जाणीवपूर्वक आणि विकसित स्वरूपात वापरली जाते.

5.1 जीवनदृष्टी

परिपूर्ण आणि तग धरण्यास सक्षम जीवनाची दृष्टी

ही क्षमता व्यक्ती:

स्वतःच्या शक्यतांची समज वाढवणाऱ्या लोकांना भेटते का;
“चांगले जीवन” कसे असावे याबद्दलच्या गृहितकांवर प्रश्न विचारते का;
अर्थपूर्ण आणि तग धरण्यास सक्षम जीवनासाठी आवश्यक सवयी, विचारपद्धती आणि मार्ग याबद्दल सातत्याने शिकते का

हे पाहते.

उच्च स्तरावर व्यक्ती एखाद्या आदर्श व्यक्तीची नक्कल करत नाही.

ती:

वेगवेगळ्या लोकांकडून शिकते;
स्वतःच्या गृहितकांची तपासणी करते;
स्वतःच्या जीवनाची दिशा जाणीवपूर्वक घडवते.

5.2 धैर्य

वाढीची मानसिकता आणि दीर्घकालीन निर्णयक्षमता

ही क्षमता व्यक्ती:

निर्णय घेताना अनेक घटकांचा विचार करते का;
तात्काळ अस्वस्थता टाळण्यासाठी घाईचा निर्णय घेणे टाळते का;
अल्पकालीन गरजा आणि दीर्घकालीन दिशा यांचा समतोल साधते का;
आपल्या नियंत्रणात असलेल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करते का;
यशाची खात्री नसतानाही शिकण्याचा किंवा वाढीचा प्रयत्न करते का

हे पाहते.

उच्च क्षमता म्हणजे बेफिकीर जोखीम घेणे नाही.

तसेच अनिश्चिततेमुळे सतत निर्णय पुढे ढकलणेही नाही.

त्याचा अर्थ अपूर्ण माहिती असतानाही पुरेशी स्पष्टता निर्माण करून कृती करणे.

गरजा, प्राधान्ये आणि सुरक्षिततेची समज

ही क्षमता व्यक्ती:

स्वतःच्या मुख्य गरजा आणि जबाबदाऱ्या समजते का;
प्रत्येक निर्णयातील तडजोड ओळखते का;
सर्व काही एकाच वेळी शक्य नसताना प्राधान्य ठरवते का;
स्वतःच्या इच्छा आणि सामाजिक अपेक्षा यात फरक करू शकते का;
परिस्थिती बदलल्यावर प्राधान्ये बदलते का;
अडचणीमध्ये स्वतःबद्दल कठोर निर्णय न घेता विचार करू शकते का

हे पाहते.

गरजा आणि प्राधान्ये अस्पष्ट असतील तर व्यक्तीचे निर्णय परस्परविरोधी होऊ शकतात.

त्यामुळे ही क्षमता जीवनपरिपूर्ती आणि तग धरण्याच्या दृष्टीने मूलभूत आहे.

5.3 चिंतन आणि संसाधनशीलता

उद्यमशील आणि संसाधनशील दृष्टिकोन

ही क्षमता व्यक्ती:

पारंपरिक पगाराच्या नोकरीपलीकडे इतर उपजीविकेचे पर्याय पाहू शकते का;
वेळ, कौशल्ये, नाती आणि उपलब्ध मंच यांना संसाधन म्हणून ओळखते का;
औपचारिक पद किंवा नोकरीची वाट न पाहता मूल्य निर्माण करू शकते का;
अनिश्चिततेत छोटे प्रयोग करू शकते का;
मर्यादित परिस्थितीत उपलब्ध संधी ओळखते का

हे पाहते.

येथील “उद्यमशील” या शब्दाचा अर्थ प्रत्येकाने व्यवसाय सुरू करावा असा नाही.

त्याचा अर्थ:

गरज ओळखणे;
उपलब्ध संसाधने एकत्र करणे;
इतरांसाठी मूल्य निर्माण करणे;
कृतीतून शिकणे.

लवचिकता आणि कौशल्यांवरील विश्वास

ही क्षमता व्यक्ती:

जीवन किंवा कामाचे एकापेक्षा अधिक पर्याय कल्पना करू शकते का;
अपरिचित भूमिकेसाठी स्वतःला विकसित करू शकते असा विश्वास ठेवते का;
सध्याची कौशल्ये नव्या क्षेत्रात वापरू शकते का;
स्वतःच्या कौशल्यांचे ठोस पुरावे देऊ शकते का;
स्वतः प्रभावीपणे कसे शिकते याची समज आहे का

हे पाहते.

उच्च स्तरावर व्यक्ती:

सतत शिकण्याची स्वतःची व्यवस्था तयार करते;
कौशल्यांचा विविध क्षेत्रांमध्ये उपयोग करते;
केवळ औपचारिक पदवी किंवा प्रमाणपत्रांवर अवलंबून राहत नाही.

5.4 नाती आणि कृतीस्वातंत्र्य

अनुभवविश्व आणि संपर्कजाळे

ही क्षमता व्यक्ती:

स्वतःची दृष्टी विस्तृत किंवा आव्हानात्मक करणारे वेगवेगळे अनुभव शोधते का;
विविध प्रकारच्या काम आणि जीवनमार्गांबद्दल माहिती मिळवते का;
मार्गदर्शन किंवा भावनिक आधार देणारे लोक आहेत का;
परिचित वर्तुळाबाहेरील लोकांशी नाती सुरू करू शकते का;
संपर्कांचा उपयोग फक्त मदत घेण्यासाठी न करता इतरांनाही काही योगदान देते का

हे पाहते.

मजबूत संपर्कजाळे फक्त संपर्कांच्या संख्येवर अवलंबून नसते.

त्याची गुणवत्ता पुढील गोष्टींवर अवलंबून असते:

विविधता;
उपलब्धता;
विश्वास;
परस्परता.

बंधने आणि स्वातंत्र्य: मर्यादांमध्ये कृती करण्याची क्षमता

ही क्षमता व्यक्ती:

स्वतःच्या निवडींवरील वास्तविक बंधने ओळखते का;
त्या बंधनांमध्ये उरलेली कृतीची जागा पाहते का;
प्रत्यक्ष मर्यादा आणि भीती, अपराधभावना किंवा गृहितकांमुळे वाटणाऱ्या मर्यादा यांत फरक करू शकते का;
मर्यादित परिस्थितीत कल्पकतेने कृती करते का;
अपेक्षा आणि भूमिका याबद्दल प्रामाणिक संवाद करते का;
पर्याय कमी असतानाही काही प्रमाणात स्वतःची कृतीक्षमता टिकवते का

हे पाहते.

या क्षमतेचा उद्देश सामाजिक किंवा आर्थिक मर्यादा नाकारणे नाही.

उद्देश असा आहे की प्रत्येक सध्याची मर्यादा कायमस्वरूपी किंवा पूर्ण आहे असे गृहीत धरू नये.

आधारव्यवस्था

ही क्षमता व्यक्ती:

तणाव, दुःख किंवा गोंधळाच्या वेळी कोणाकडे जाऊ शकते का;
न्याय किंवा टीकेची भीती न बाळगता अडचणी शेअर करू शकते का;
संकट येण्यापूर्वीच नाती मजबूत करते का;
इतरांना त्यांच्या गरजेनुसार मदत करायला शिकते का;
परस्पर आधाराच्या नात्यांमध्ये सहभागी होते का

हे पाहते.

उच्च स्तरावर व्यक्तीकडे फक्त काही आधार देणारी नाती नसतात.

ती व्यापक गटामध्ये:

विश्वास;
सहकार्य;
परस्पर मदत;
सामूहिक आधार

यांची संस्कृती निर्माण करण्यास हातभार लावते.

6. मूल्यमापनाचा जबाबदारीने वापर

ही चौकट परीक्षा म्हणून नव्हे, तर मार्गदर्शित चिंतन आणि संवादाचे साधन म्हणून वापरणे अधिक योग्य आहे.

प्रत्येक गुणासाठी अलीकडील जीवनातील ठोस उदाहरणे मागितली पाहिजेत.

मूल्यमापनाचा मुख्य प्रश्न असा असावा:

“ही व्यक्ती प्रत्यक्ष जीवनात सातत्याने काय करते?”

आणि असा नसावा:

“यातील सर्वात चांगले वाटणारे उत्तर कोणते?”

चौकट वापरताना काही महत्त्वाची काळजी घ्यावी:

गुणांचा वापर व्यक्तींना क्रमांक देण्यासाठी करू नये;
गुणांना व्यक्तीच्या मूल्याचे मोजमाप समजू नये;
कमी एफआरआय हा कमकुवत क्षमतांमुळेच आला आहे असे गृहीत धरू नये;
सामाजिक, आर्थिक आणि संरचनात्मक अडचणींचा विचार करावा;
उच्च एफआरसी असल्यामुळे व्यक्तीने हानिकारक परिस्थिती सहन करत राहावे अशी अपेक्षा करू नये;
संख्यात्मक गुणांइतकीच खुल्या प्रश्नांची उत्तरे महत्त्वाची मानावीत;
पुरावे मिश्र असतील तर खोटी अचूकता निर्माण करू नये;
गुणांमधील बदलांचा अर्थ जीवनातील घटनांच्या संदर्भात लावावा.

या प्रकारे वापरल्यास ही चौकट व्यक्तीला तीन गोष्टींबद्दल स्पष्ट आणि सामायिक भाषा देते:

सध्याचे जीवन किती परिपूर्ण आणि सुरक्षित आहे;
भविष्यातील अडचणींसमोर व्यक्ती कुठे असुरक्षित आहे;
अधिक अर्थपूर्ण, सुरक्षित आणि स्वायत्त जीवन घडवण्यासाठी कोणत्या क्षमता विकसित करता येतील.

ही चौकट व्यक्तीला केवळ संकटातून तग धरण्यासाठी तयार करत नाही. ती व्यक्तीला बदलत्या वास्तवातही जाणीवपूर्वक, अर्थपूर्ण आणि स्वतःच्या मूल्यांशी सुसंगत जीवन घडवण्यास मदत करते.